بەم شێوەیە بانکە ئەمریکییەکان بوونە هۆکاری قەیرانی دارایی جیهانی 2008

قەیرانی دارایی جیهانی 2008 : زیاتر لە دە ساڵ دوای ئەوەی قەیرانی دارایی ساڵی ٢٠٠٨ ئابووری جیهانی خستە ناو پاشەکشە، هێشتا ڕوونکردنەوەیەکی گونجاومان نییە بۆ ئەوەی بۆچی ئەمە ڕوویدا. حیساباتی ئێستا ژمارەیەک تاوانباری وەک ئامرازە داراییەکان، بازرگانان، ڕێکخەران و ڕۆیشتنی سەرمایە دەستنیشان دەکەن، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا تێناگەن کە چۆن پارچە جیاوازەکانی مەتەڵەکە کۆدەبنەوە.

پرۆفیسۆر نیل فلیگشتاین، کۆمەڵناس و ئەکادیمی ئەمریکی لە زانکۆی کالیفۆرنیا لە بێرکلی، خوێندنەوەیەکی نوێ بۆ قەیرانی ئابووری هاوچەرخ و تێگەیشتن لە هۆکارەکانی و بەستنەوەی سیستەمی بانکی لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا بەوەوە

قەیرانی دارایی جیهانی 2008

وە فلیگشتاین، بەڕێوەبەری سەنتەری ڕۆشنبیری و ڕێکخستن و سیاسەت و هاوسەرۆکی تۆڕی ئابووری سیاسی نوێ، ستیڤ ڤۆگێل، نووسەری کتێبی گرنگە، یەکێکیان کتێبی “بانکەکان کردیان بە ئەناتۆمی قەیرانی دارایی ”، لەلایەن چاپخانەی بەناوبانگی زانکۆی هارڤاردەوە لە ساڵی ٢٠٢١دا بڵاوکراوەتەوە. کتێبەکە خوێندنەوەیەکی شیکاری لەبارەی قەیرانە ئابوورییەکانی ساڵانی ٢٠٠٨ و ٢٠٢٠ دەخاتە ڕوو، کە کاریگەرییان لەسەر ژیانی خەڵک هەبووە.

بۆ تێگەیشتن لەم بابەتە، ئەلجەزیرە نێت بە مەبەستی ڕوونکردنەوەی ئەو بیرۆکانە بۆ خوێنەری عەرەب، دیالۆگێکی لەگەڵ ئەنجامدا.

جیهان شاهیدی ساڵی ٢٠٠٨ بوو کە قەیرانی دارایی خنکاند، کە کاریگەری لەسەر ئابووری ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و جیهان هەبوو، ئەم میللەتە چۆن ڕوویدا؟ وە هۆکارەکانی چین؟
بۆ ئەوەی تێبگەین لە قەیرانی دارایی ساڵی ٢٠٠٨ چی ڕوویدا، پێویستە لەوە تێبگەین کە بانکەکان چی دەکەن؛ ئەوان وەک ناوەندێکی دارایی کاردەکەن، دەستبەجێ پارەی دانراو لە لایەنەکان وەردەگرن کە پێویستیان بە پارەکانیان نییە و قەرزیان پێدەدەن بەو لایەنانەی کە دەستبەجێ پێویستیان بە پارەکە هەیە. بانکەکان دەبێت بەشێک لەو شتانەی کە دانراون بۆ ئەو کاتە تەرخان بکەن کە وەبەرهێنەران پێویستیان بە پارەکانیان هەیە. ئەم سیستەمە بە باشی کاردەکات بە مەرجێک ئەوانەی پارە لە بانکەکاندا دادەنێن هەوڵ نەدەن هەموو پارەکانیان لە یەک کاتدا بکێشنەوە و کاتێکیش ئەم کارە دەکەن ئەنجامەکەی ئەوەیە کە پێی دەوترێت “بانک ڕاکردن”، چونکە بانکەکان ناتوانن وەبەرهێنانەکانیان بە خێرایی پێویست بفرۆشن بۆ ئەوەی قەرزەکانیان بدەنەوە بە وەبەرهێنەران.

ئەوەی لە پاییزی ٢٠٠٨ لەگەڵ داڕمانی براکانی لیمان ڕوویدا جۆرێک بوو لە “ڕاکردنی بانکی” هەموویان پێکەوە. لە بنەڕەتدا، هەموو بانکە گەورەکانی ئەمریکا و هەروەها زۆرێک لە گەورەترین بانکەکانی ئەوروپا بە بەکارهێنانی پارەی وەبەرهێنەران بڕێکی زۆر لە زەمانەتنامەی پشتگیریکراوی گرێبەستی خانووبەرەیان کڕی.

کاتێک دەرکەوت کە بەهای ئەو زەمانەتنامانە لە دابەزیندایە بەهۆی ئەوەی لە بازرگانی خانووبەرەدا ڕوودەدات، کە وەک پارەدان بۆ ئەو زەمانەتنامانە دەکرا، بانکەکان یان دەبوو زەمانەتەکان بفرۆشن بۆ ئەوەی قەرزەکانیان بدەنەوە، یان زیاتر پێشکەش بکەن گەرەنتی بۆ وەبەرهێنەران، کە هەوڵیان دەدا پارە دانراوەکانیان لە بانکەکان وەربگرن. ئەمەش بووە هۆی شکستی گەورە و خێرای گەورەترین بانکە ئەمریکییەکان، و زۆرێک لە بانکە ئەوروپییەکان، و بووە هۆی ئەوەی کە مایەپووچ بوون، هەموو ئەمانەش بەهۆی تێوەگلانیان لە هەمان بارودۆخی سەختدا بوو.

چۆن بانکەکان تووشی قەیرانی دارایی بوون بەهۆی ئەو قەرزەی کە بەکاریان دەهێنا بۆ کڕینی زەمانەتنامەی پشتگیریکراوی خانووبەرە؟ ئایا ئەم قەرزە کە لە پشت تەقینەوەی قەیرانی ٢٠٠٨ەوە بوو؟
ئارگومێنتی سەرەکی من لە کتێبەکەدا ئەوەیە کە هەموو بانکە گەورەکانی ئەمریکا و ئەوروپا بەشدارییان لە پیشەسازییەکی هاوشێوەی قازانجدا کردووە؛ ئەم پیشەسازییە لەسەر بنەمای زەمانەتکردنی گرێبەستی خانووبەرە دامەزراوە، کە زیاتر لە ٤٠%ی قازانجەکانیان بۆ ئەو بانکانە دابینکرد کە نزیکەی ١٠%ی ئابووری ئەمریکا پێکدەهێنن، کە لە ساڵی ٢٠٠٣دا گەیشتە لوتکە.

کتێبەکە گۆڕانکاری مێژوویی لە پارادایمی لامەرکەزی دارایی گرێبەستی خانووبەرەوە بەڵگە دەکات؛ واتە کاتێک بانکە ناوخۆییەکان قەرزیان بۆ خاوەن ماڵەکان دابین دەکرد، بۆ مۆدێلی زەمانەتکردنی خانووبەرە، کە خانووبەرە بوو بە کەرەستەی خاو بۆ ئەو زەمانەتانەی کە لە هەموو جیهاندا دەکڕدرا و دەفرۆشران.

کتێبەکەم دەریدەخات کە تا ساڵی ٢٠٠٨ بانکەکان لە هەموو قۆناغەکانی پرۆسەی بەئەمنکردن قازانج دەکەن؛ بانکەکان بەشدار بوون لە دروستکردنی گرێبەستی خانووبەرە، هەروەها بەرهەمهێنان و فرۆشتنی زەمانەتی خانووبەرە و کڕین و فرۆشتنی ئەو زەمانەتنامانە بۆ وەبەرهێنانی خۆیان. ئەمەش ئەوەیە کە زۆریان کرد بە قەرزکردنی پارە لە کورتخایەندا بۆ دابینکردنی دارایی ئەم چالاکییانە، ئەمەش مۆدێلێکی بازرگانی ئاسوودەی بۆ بانکەکان دابینکرد کە یارمەتیان دا لە ڕێگەی هەموو وردەکارییەکانی ئەم پرۆسەیەوە پارە پەیدا بکەن.

لنکی تلیگرام: https://t.me/hawalaburi

By ئابوري نيوز